{"id":12941,"date":"2024-03-26T20:31:17","date_gmt":"2024-03-26T19:31:17","guid":{"rendered":"https:\/\/osp.wezewo.info\/?p=12941"},"modified":"2024-04-03T16:26:48","modified_gmt":"2024-04-03T14:26:48","slug":"park-i-palac-w-krasnem-fragmenty-historii-i-terazniejszosc","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/osp.wezewo.info\/?p=12941","title":{"rendered":"Park i pa\u0142ac w Krasnem – fragmenty historii"},"content":{"rendered":"\n

Krzysztof Wyszkowski<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Drodzy Czytelnicy,<\/em><\/p>\n\n\n\n

inspiracj\u0105 do napisania niniejszego artyku\u0142u by\u0142o ukazanie si\u0119 na FB grupy \u201eKrasne i okolice, dawniej i dzi\u015b\u201d, administrowanej przez Pani\u0105 Ann\u0119 Much\u0119. Na tej stronie ukaza\u0142o si\u0119 wiele fantastycznych, historycznych zdj\u0119\u0107 parku i pa\u0142acu w Krasnem, ale brakuje informacji o ich historii. Postanowi\u0142em wi\u0119c znale\u017a\u0107 informacje na ten temat i przedstawi\u0107 je w niniejszym artykule. Wed\u0142ug mnie jest to temat ciekawy, ale bardzo trudny i wymaga wiele czasu do kompleksowego opracowania. Mam nadziej\u0119, \u017ce to moje skromne opracowanie zainteresuje Czytelnik\u00f3w nie tyko z naszego regionu. Istnieje wiele opracowa\u0144 na temat Krasnego i parku, mo\u017cna je znale\u017a\u0107 i przeczyta\u0107, do czego zach\u0119cam. Wiele jest zagadek i niesprecyzowanych informacji, kt\u00f3re czekaj\u0105 na swoje odkrycie. Ja postanowi\u0142em delikatnie zasygnalizowa\u0107 temat by sk\u0142oni\u0107 Pa\u0144stwa do zdobywania dodatkowych informacji.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowo-parkowy w Krasnem jest jednym z najciekawszych obiekt\u00f3w tego rodzaju w wojew\u00f3dztwie mazowieckim. W parku o powierzchni oko\u0142o 20 ha najciekawszymi elementami s\u0105: unikatowa dwuszpalerowa aleja grabowa o wysoko\u015bci szpaler\u00f3w ponad 8m, ich szeroko\u015bci ponad 2 m i d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 1600 m, dwa sztuczne stawy o kszta\u0142cie liter D i K (od Dobra Krasne), grota z kamieni na wz\u00f3r francuskiej groty w Lourdes, drzewa z gatunk\u00f3w obcego pochodzenia, kilkana\u015bcie tysi\u0119cy zinwentaryzowanych drzew, w tym kilkadziesi\u0105t o wieku i wymiarach \u201epomnikowych\u201d. Park jest ogrodzony ceglanym murem o \u015bredniej wysoko\u015bci oko\u0142o 1,8 m. Nie ma ju\u017c pa\u0142acu, z kt\u00f3rego pozosta\u0142o tylko gruzowisko.<\/em> <\/p>\n\n\n\n

Na zdj\u0119ciach poni\u017cej symbolem AO (Archiwum w Ostro\u0142\u0119ce) oznaczono \u017ar\u00f3d\u0142o ich pochodzenia, tj. Archiwum Wojew\u00f3dzkiego Oddzia\u0142u S\u0142u\u017cby Ochrony Zabytk\u00f3w Wojew\u00f3dztwa Mazowieckiego Delegatura w Ostro\u0142\u0119ce. \u00a0<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\"\"<\/a>

Plan piwnic pa\u0142acu i budynku gospodarczego z 1860 r., Archiwum Potockich, syg. 363, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Projekt pa\u0142acu z 1860 r., Archiwum Potockich, syg. 363, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Elewacja frontu pa\u0142acu od strony ogrodu z oko\u0142o 1870 r., zbiory prywatne J. Kr\u00f3lika, AO – A\/97, syg. 1233<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Elewacja pa\u0142acu od strony ogrodu z oko\u0142o 1870 r., zbiory prywatne J. Kr\u00f3lika, AO – A\/97, syg. 1233<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

. <\/em>Plany\u00a0<\/em><\/strong>i zdj\u0119cia pa\u0142acu (wed\u0142ug projektu Zygmunta Rospendowskiego i Adolfa Schimmelpfenniga) wybudowanego dla Ludwika Krasi\u0144skiego w latach 1860-1862 \u2013 materia\u0142 z archiwum Mazowieckiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w delegatury w Ostro\u0142\u0119ce.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Pocz\u0105tki uk\u0142adu budynk\u00f3w i element\u00f3w krajobrazu w Krasnem, czyli tzw. za\u0142o\u017ce\u0144 architektonicznych, niestety w wi\u0119kszo\u015bci opieraj\u0105 si\u0119 na domys\u0142ach. Tylko ewentualne badania archeologiczne lub odkrycie nieznanych zapis\u00f3w w kronikach mog\u0142yby wyja\u015bni\u0107 prawd\u0119, jak to by\u0142o. Jednak na podstawie dost\u0119pnych \u017ar\u00f3de\u0142 mo\u017cna pokusi\u0107 si\u0119 o okre\u015blenie prawdopodobnej historii dworu i parku. Wiadomo, \u017ce budynek ko\u015bcio\u0142a drewnianego istnia\u0142 ju\u017c w XIV wieku, pierwsza pisemna informacja pochodzi z 1380 r..<\/p>\n\n\n\n

W czasach \u015bredniowiecznych budynek ko\u015bcio\u0142a cz\u0119sto by\u0142 po\u0142\u0105czony z dworem lub sta\u0142 bardzo blisko dworu i by\u0142 po\u0142\u0105czony z nim budynkiem gospodarczym. Prawdopodobnie tak te\u017c by\u0142o w Krasnem. Drewniany ko\u015bci\u00f3\u0142 i dw\u00f3r stanowi\u0142 jeden kompleks budynk\u00f3w, w kt\u00f3rym mieszka\u0142 ksi\u0105dz proboszcz (raczej doje\u017cd\u017caj\u0105cy tylko na wi\u0119ksze \u015bwi\u0119ta) i dziedzic lub zarz\u0105dca maj\u0105tku. Po prostu tak by\u0142o taniej i pro\u015bciej a jednocze\u015bnie podkre\u015bla\u0142o to status osoby mieszkaj\u0105cej blisko \u201eSakrum\u201d.<\/em> Mieszka\u0144cy folwarku musieli to jednoznacznie rozumie\u0107, kto ma w\u0142adz\u0119 i od kogo. Jest informacja, \u017ce ju\u017c w XIV wieku w drewnianym ko\u015bciele chowano zmar\u0142ych z rodziny Korwin-Krasi\u0144ski. To znaczy, \u017ce pod pod\u0142og\u0105 ko\u015bcio\u0142a ju\u017c wtedy mo\u017ce pogrzebane by\u0142y zw\u0142oki za\u0142o\u017cycieli rodu Krasi\u0144skich, najstarszej z linii tak zwanej starej. Ten zwyczaj by\u0142 rozpowszechniony w ca\u0142ej niemal\u017ce Europie, kto by\u0142 pochowany blisko ko\u015bcio\u0142a ten w przekonaniu \u00f3wczesnych mia\u0142 wi\u0119ksze szanse na zbawienie. W pocz\u0105tkowych latach istnienia kompleksu zabudowa\u0144 ko\u015bcielno-dworskich parku raczej nie by\u0142o.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>

Widok na ko\u015bci\u00f3\u0142 i plebani\u0119 z pa\u0142acu w roku 1870, zbiory prywatne J Kr\u00f3lika, AO \u2013 A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Widok z wie\u017cy pa\u0142acowej na park i budynek gospodarczy w roku 1870, zbiory prywatne J Kr\u00f3lika, AO -A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Bia\u0142a Stajnia w roku 1870, zbiory prywatne J Kr\u00f3lika, AO \u2013 A\/97<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

W 1477 r. Miko\u0142aj z Krasnego, syn S\u0142awka stolnik ciechanowski, powi\u0119kszy\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany \u201eznacz\u0105co go rozbudowuj\u0105c\u201d,<\/em> mo\u017ce te\u017c powi\u0119kszy\u0142 dw\u00f3r i budynki gospodarcze? Nie wykluczone, \u017ce ju\u017c wtedy przy tej rozbudowie powsta\u0142 pierwszy dw\u00f3r oddalony lekko od ko\u015bcio\u0142a. W tym samym roku Miko\u0142aj zakupi\u0142 poblisk\u0105 wie\u015b Wol\u0119 Krasi\u0144sk\u0105, co \u015bwiadczy, \u017ce by\u0142 on cz\u0142owiekiem maj\u0119tnym i sta\u0107 go by\u0142o na pobudowanie dworu. Na pocz\u0105tku 1570 roku ko\u015bci\u00f3\u0142 drewniany sp\u0142on\u0105\u0142 i zapewne dw\u00f3r i ca\u0142a wioska. Po\u017cary takich obiekt\u00f3w by\u0142y w\u00f3wczas nie do ugaszenia. Potwierdzeniem tego mog\u0105 by\u0107 tylko nowe odkrycia archeologiczne. Niestety nie prowadzi si\u0119 takich prac w Krasnem, a szkoda, bo moim zdaniem jest wiele rzeczy do odkrycia, np.: miejsce ukrycia bursztynowej komnaty, tajemniczy tunel \u0142\u0105cz\u0105cy pa\u0142ac z ko\u015bcio\u0142em, miejsce ukrycia przez hitlerowc\u00f3w prawdopodobnego masowego grobu obywateli polskich pochodzenia \u017cydowskiego, kt\u00f3rzy w 1940 r. rozbierali pa\u0142ac Krasi\u0144skich i budowali will\u0119 Kocha, a p\u00f3\u017aniej s\u0142uch po nich zagin\u0105\u0142.<\/p>\n\n\n\n

W latach 1570-1575 biskup krakowski Franciszek Krasi\u0144ski oraz jego bracia Andrzej i Wojciech zbudowali murowany ko\u015bci\u00f3\u0142 i mo\u017ce drewniany dw\u00f3r\u2013plebani\u0119. Budowniczowie ko\u015bcio\u0142a musieli przecie\u017c gdzie\u015b mieszka\u0107. Z potwierdzonych kilku \u017ar\u00f3de\u0142 na pewno wiadomo, \u017ce za \u017cycia Jana Kazimierza Krasi\u0144skiego (1607-1669) (z linii Krasi\u0144skich tzw. podskarbich) powsta\u0142 dw\u00f3r drewniany (mo\u017ce obronny?), tam gdzie obecnie znajduj\u0105 si\u0119 ruiny poniemieckiej willi Kocha. Na pocz\u0105tku XVII wieku powsta\u0142 fundusz na utrzymanie w Krasnem proboszcza, 4 wikariuszy, 7 muzyk\u00f3w, organisty i zakrystiana. P\u00f3\u017aniej, pod koniec XVII wieku, prawdopodobnie w budynku przy ko\u015bciele zamieszkali Kanonicy Regularni z Czerwi\u0144ska nad Wis\u0142\u0105, kt\u00f3rzy przebywali tu w latach (1619)1681 \u2013 1879. Mo\u017ce to za ich spraw\u0105 powsta\u0142 pierwszy ogr\u00f3d przyko\u015bcielny?<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>

Willa Kocha w roku 1942, ze zbior\u00f3w Muzeum Rodu Krasi\u0144skich (MRK) w Krasnem <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Willa Kocha w latach 50. XX wieku, ze zbior\u00f3w MRK w Krasnem<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Ruiny wili Kocha w roku 1977, A. Stasiek, AO \u2013 syg. 1233<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Park w Krasnem utworzono prawdopodobnie w pierwszej po\u0142owie XVII wieku, za czas\u00f3w Jana Kazimierza Krasi\u0144skiego, kiedy to zbudowano dw\u00f3r drewniany. Pocz\u0105tkowo od dworu do ko\u015bcio\u0142a prowadzi\u0142a aleja sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z drzew i krzew\u00f3w \u2013 tak z uk\u0142adu drzew wnioskowa\u0142a konserwator zabytk\u00f3w Monika Petsch. Park by\u0142 wtedy w stylu barokowym\u2013francuskim. Sk\u0105d taki styl, spr\u00f3buj\u0119 to wyja\u015bni\u0107. Ju\u017c wtedy – tak s\u0105dz\u0119 – ka\u017cdy szanuj\u0105cy si\u0119 magnat, by m\u00f3c zaprosi\u0107 r\u00f3wnych sobie, musia\u0142 pochwali\u0107 si\u0119 nie tylko dworem, ale i parkiem, kt\u00f3ry otacza\u0142 dw\u00f3r. Na tworzenie park\u00f3w bardzo silnie oddzia\u0142ywa\u0142y wp\u0142ywy francuskie, za spraw\u0105 przede wszystkim dworu kr\u00f3lewskiego. Kr\u00f3low\u0105 Polski by\u0142a pochodz\u0105ca z Francji Ludwika Maria Gonzaga, \u017cona W\u0142adys\u0142awa IV oraz Jana Kazimierza.<\/p>\n\n\n\n

Drug\u0105 \u017con\u0105 Jana Krasi\u0144skiego by\u0142a Amata Andrea Andrault de Langeron (zmar\u0142a w roku 1663, jej nagrobek znajduje si\u0119 w ko\u015bciele w Krasnem). Na kr\u00f3lewskim dworze pe\u0142ni\u0142a ona zaszczytn\u0105 funkcj\u0119 starszej pokojowej Kr\u00f3lowej Ludwiki Marii. Dzi\u0119ki tej funkcji zna\u0142a wszystkich artyst\u00f3w, projektant\u00f3w, muzyk\u00f3w oraz wa\u017cnych i wp\u0142ywowych ludzi na dworze. Mo\u017ce to za jej spraw\u0105 poczyniono na mod\u0119 francusk\u0105 pierwsze prace parkowe w Krasnem? Prace nad dworem i parkiem kontynuowa\u0142 Jan Dobrogost Krasi\u0144ski (1639-1717), kt\u00f3ry w m\u0142odo\u015bci studiowa\u0142 we Francji i Holandii, a p\u00f3\u017aniej rozbudowa\u0142 ko\u015bci\u00f3\u0142, powi\u0119kszy\u0142 park, wyra\u017anie wzmocni\u0142 za\u0142o\u017cenia ogrodowo-parkowe towarzysz\u0105ce osi kompozycyjnej pomi\u0119dzy dworem a ko\u015bcio\u0142em. Sta\u0142o si\u0119 to pod koniec XVII w. Przez ca\u0142y wiek XVIII w parku i w dworze praktycznie nic si\u0119 nie dzia\u0142o. Ale w ko\u015bciele, wykonano bardzo du\u017co prac (mi\u0119dzy innymi pi\u0119trow\u0105 zakrysti\u0119), kt\u00f3re sfinansowa\u0142 B\u0142a\u017cej Jan Krasi\u0144ski (zmar\u0142 w 1759 r.). . Krasi\u0144scy przebywali bardzo rzadko w Krasnem. Krasne w po\u0142owie wieku przesz\u0142o na lini\u0119 ordynack\u0105. Nawet otrzymany w 1754 r. od kr\u00f3la Augusta III przywilej na za\u0142o\u017cenie miasta, nie wykorzysta\u0142 nale\u017cycie Micha\u0142 Hieronim Krasi\u0144ski (1712-1784). Co za stracona szansa na rozw\u00f3j lokalny. Z tego okresu pochodz\u0105 widoczne \u015blady regulacji ulic i dzia\u0142ek w Krasnem. . Nast\u0119pnym wielkim budowniczym w rodzinie Krasi\u0144skich by\u0142 w XIX w. August Krasi\u0144ski (1797-1857), kt\u00f3ry rozbudowa\u0142 Krasne i ustanowi\u0142 tutaj swoj\u0105 siedzib\u0119. Niekt\u00f3re budynki, kt\u00f3re zbudowa\u0142 stoj\u0105 do dzi\u015b, np.: spichlerz, kt\u00f3ry razem z oficyn\u0105 (na po\u0142udniowo- wschodnim skraju parku) s\u0105 najstarszymi budynkami murowanymi w Krasnem, po ko\u015bciele i plebanii, kt\u00f3r\u0105 zbudowano w 1799 r. August zbudowa\u0142 koszary dla zbrojnej s\u0142u\u017cby dworskiej (rozebrane w latach 60. XX wieku) oraz zajazd (dw\u00f3r) w stylu klasycystycznym. Powi\u0119kszy\u0142 tym znacznie park. Prawdopodobnie zbudowa\u0142 on tak\u017ce dworek w \u017bbikach.<\/p>\n\n\n\n

\n
\n
\n
\"\"<\/a>

Oficyna w 1981 r. (zbudowana na pocz\u0105tku XIX w.), J. Szandomirski, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Oficyna w 1981 r., J. Szandomirski, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Oficyna w 1981 r., J. Szandomirski, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n<\/div><\/div>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

Kolejnym w\u0142a\u015bcicielem Krasnego by\u0142 Ludwik J\u00f3zef Krasi\u0144ski (1833-1895), kt\u00f3ry w w latach 1857-1862 zbudowa\u0142 w parku pa\u0142ac (wed\u0142ug projektu Zygmunta Rospendowskiego i Adolfa Schimmelpfenniga) i drewniany budynek gospodarczy, kt\u00f3ry mia\u0142 s\u0142u\u017cy\u0107 jako mieszkanie dla s\u0142u\u017cby oraz mie\u015bci\u0107 pralni\u0119, kuchni\u0119 i spi\u017carni\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Pa\u0142ac w Krasnem mo\u017cna by zaliczy\u0107 do asymetrycznej, nieregularnej, rozcz\u0142onkowanej, o zmieniaj\u0105cych si\u0119 wysoko\u015bciach, lecz niezwykle funkcjonalnej architektury XIX wieku. Bry\u0142a pa\u0142acu sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z dwukondygnacyjnego nieznacznie wystaj\u0105cego ryzalitu \u015brodkowego (dwukondygnacyjnego i jednokondygnacyjnego) skrzyde\u0142 bocznych, zako\u0144czonych silnie wystaj\u0105cymi czterema ryzalitami bocznymi …). Wn\u0119trze pa\u0142acu rozplanowano bardzo funkcjonalnie. Popularne w tym typie architektury po\u0142\u0105czenie element\u00f3w marmurowych z drewnianymi znalaz\u0142o tutaj zastosowanie w drewnianych werandach. <\/em>To cytaty opisu z karty z Archiwum Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora zabytk\u00f3w w Warszawie M. Petsch, kt\u00f3ra do opisania pa\u0142acu korzysta\u0142a z Archiwum G\u0142\u00f3wnego Akt Dawnych, Arch. Pub. Potockich. Syg.363. Po pa\u0142acu Krasi\u0144skich pozosta\u0142y jedynie fotografie i mi\u0119dzy innymi klamki do drzwi, kt\u00f3re mo\u017cna ogl\u0105da\u0107 w Muzeum Rodu Krasi\u0144skich w Krasnem.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>

Spichlerz w 1981 r., J. Szandomirski, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Brama wjazdowa do parku w 1977 r., A. Stasiak, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Brama wjazdowa do PGR w 1977 r., A. Stasiak, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Jedyna wzmianka na temat parku pochodzi z oko\u0142o 1895 r., gdzie napisano, \u017ce w 1864 r. ufundowa\u0142 tu nowe za\u0142o\u017cenia pa\u0142acowo-parkowe, a \u201epark jest urz\u0105dzony w stylu francuskim i nie posiada starodrzewia\u201d. Mo\u017cna wi\u0119c wnioskowa\u0107, \u017ce stare drzewa zosta\u0142y wykarczowane i \u017ce stanowi\u0142y one budulec do nowych inwestycji. Na polecenie Ludwika stary, siedemnastowieczny park zosta\u0142 powi\u0119kszony o nowe kompozycje i przekszta\u0142cony na nowoczesny, otoczony ceglanym murem z neogotyck\u0105 bram\u0105 wjazdow\u0105, za kt\u00f3r\u0105 droga zataczaj\u0105c \u0142uk wiod\u0142a do pa\u0142acu. Brama ta powsta\u0142a w latach 1870-1895, a dodatkowe pi\u0119tro wzniesiono w 1914 roku. Nale\u017cy podkre\u015bli\u0107, \u017ce wszystkie najwa\u017cniejsze inwestycje w maj\u0105tku zbudowano za czas\u00f3w hrabiego Ludwika Krasi\u0144skiego, a w najbli\u017cszej okolicy las\u00f3w by\u0142o ma\u0142o i drewno trzeba by\u0142o dowozi\u0107, prawdopodobnie z las\u00f3w w Suchem. Ceg\u0142y dowo\u017cono prawdopodobnie z cegielni w W\u0119grzynowie. W roku 1857 hrabia Ludwik za\u0142o\u017cy\u0142 obok parku jedn\u0105 z najstarszych, znan\u0105 nie tylko w Polsce, stadnin\u0119 koni pe\u0142nej krwi angielskiej. Podstaw\u0105 hodowli by\u0142y znakomite klacze importowane z Anglii. Stadnina ta istnia\u0142a do II wojny \u015bwiatowej.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>

Staw K zim\u0105 w 1958 r., M.Szyma\u0144ski, AO \u2013 syg.1232<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Fragment parku w 1958 r., M. Szyma\u0144ski, AO – syg. 1232<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Staw D zim\u0105 w 1958 r., M. Szyma\u0144ski, AO \u2013 syg. 1232<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Grota w 1958 r., M. Szyma\u0144ski, AO – syg.1232<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Aleja grabowa zim\u0105 1958 r., M Szyma\u0144ski, AO \u2013 syg. 1232<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Fragment parku 8.06.1954 r., B. Bieniewska, AO \u2013 syg. 1232<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Fragment stawu w kszta\u0142cie litery K w 1953 r., AO \u2013 syg. 1232<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Fragment szpaleru grabowego i alei zielonej w 1953 r., AO \u2013 syg. 1232<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Jest prawdopodobne, bo nie ma wzmianki na ten temat, \u017ce w tamtych czasach parkami z regu\u0142y zajmowa\u0142y si\u0119 \u017cony i matki mo\u017cnych, ale w opisach wymieniani s\u0105 tylko panowie. Koronnym przyk\u0142adem tego twierdzenia jest niew\u0105tpliwie c\u00f3rka Ludwika Krasi\u0144skiego ksi\u0119\u017cna Maria Ludwika z Krasi\u0144skich Czartoryska (1883-1958), kolejna w\u0142a\u015bcicielka D\u00f3br Krasne. W latach 1902-1907 park zosta\u0142 ponownie gruntownie przekszta\u0142cony w stylu krajobrazowym. Projekt koncepcyjny za\u0142o\u017cenia krajobrazowego wykona\u0142 Walerian Kronnenberg (1859-1939). W tym samym czasie powsta\u0142a r\u00f3wnie\u017c nowa zachodnia cz\u0119\u015b\u0107 parku, na kt\u00f3rej kompozycj\u0119 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 dwa stawy w kszta\u0142cie liter D i K (skr\u00f3t od Dobra Krasne) otoczone alej\u0105 grabow\u0105 o ca\u0142kowitej d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 1600 m. Na zlecenie Ludwiki Czartoryskiej prace parkowe zaplanowa\u0142 i nadzorowa\u0142 Franciszek Szanior (1853-1945). W latach dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego w parku wykonywano tylko prace porz\u0105dkowe, do kt\u00f3rych zatrudniano wiele os\u00f3b i to nie tylko z maj\u0105tku, ale i z s\u0105siednich wsi, np.; z W\u0119\u017cewa. Moja babcia Sabina B\u0142aszczak, jako m\u0142oda dziewczyna, pracowa\u0142a w parku, mi\u0119dzy innymi przy piel\u0119gnacji i zbieraniu truskawek, za kt\u00f3re otrzymywa\u0142a godziwe wynagrodzenie. W roku 1940 Niemcy rozebrali pa\u0142ac i bia\u0142\u0105 stajni\u0119 w parku, a konie wywie\u017ali do Niemiec. W ich miejscu wybudowali nowoczesn\u0105 will\u0119 Ericha Kocha, z betonowymi schronami w podpiwniczeniu i dwie mniejsze stajnie. W parku zbudowali r\u00f3wnie\u017c basen. W styczniu 1945 r. wycofuj\u0105ce si\u0119 wojska niemieckie zburzy\u0142y t\u0119 will\u0119 \u0142adunkami wybuchowymi. Do dzi\u015b w zachodniej cz\u0119\u015bci parku pozosta\u0142y tylko zwaliska betonowej konstrukcji. Po II wojnie \u015bwiatowej w 1945 r. z by\u0142ych D\u00f3br Krasne utworzono Pa\u0144stwowe Gospodarstwo Rolne (PGR) i Sp\u00f3\u0142dzielcze K\u00f3\u0142ko Rolnicze (SKR). PGR by\u0142o w\u0142a\u015bcicielem parku i \u201ezajmowa\u0142o si\u0119\u201d nim, lub jak kto woli zostawi\u0142o sobie samemu a\u017c do 1987 roku, kiedy to odtworzono stadnin\u0119 koni wy\u015bcigowych. Nie by\u0142y prowadzone \u017cadne prace zabezpieczaj\u0105ce ani konserwatorskie, z wyj\u0105tkiem oczyszczania staw\u00f3w. W okresie powojennym z ruin pa\u0142acu i z parku wyszabrowano wszystko, co tylko si\u0119 da\u0142o i mog\u0142o by\u0107 przydatne. S\u0142ynnym w okolicy przyk\u0142adem by\u0142o pobieranie na sp\u0142awiki do w\u0119dek korka z kory z d\u0119b\u00f3w korkowych, co doprowadzi\u0142o do niemal ca\u0142kowitego zniszczenia tych drzew. Kolejnym przyk\u0142adem by\u0142a g\u0142o\u015bna sprawa tzw. \u201e\u0142owc\u00f3w jemio\u0142y\u201d. Na pocz\u0105tku lat 2000. do parku wtargn\u0119li dwaj mieszka\u0144cy D\u0142ugosiod\u0142a, z pi\u0142ami do ci\u0119cia drzew i wyci\u0119li trzy zabytkowe lipy, na kt\u00f3rych znajdowa\u0142a si\u0119 jemio\u0142a. Policjanci z Krasnego, razem z konserwatorem zabytk\u00f3w, ustalili szkod\u0119 w wysoko\u015bci przesz\u0142o 120 tys. z\u0142, co w tamtym czasie wydawa\u0142o si\u0119 ogromn\u0105 sum\u0105. Od tamtego zdarzenia nie odnotowano wi\u0119kszych akt\u00f3w wandalizmu w parku.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>

Fragment parku w 1977 r., A. Stasiek, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Fragment parku w 1977 r, A. Stasiek \u2013 AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Miejsce starego pa\u0142acu i willi E. Kocha w 1993 r., A. \u015aniegucka, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Szpalery grabowe otaczaj\u0105ce stawy w 1993 r., A. \u015aniegucka, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Fragment stawu D w 1993 r. z widokiem na wysp\u0119, A. \u015aniegucka, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Spis drzew pomnikowych z 1993 r., cz. 1, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Spis drzew pomnikowych z 1993 r., cz. 2, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Drewniana budka str\u00f3\u017ca w 1981 r., J. Szandomirski, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

W 1993 roku stadnin\u0119 koni wraz z parkiem przej\u0119\u0142a Agencja W\u0142asno\u015bci Skarbu Pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n

Dopiero po prawie 13. latach po II wojnie \u015bwiatowej park i pobliskie budynki sta\u0142y si\u0119 obiektami zainteresowa\u0144 wojew\u00f3dzkiego konserwatora zabytk\u00f3w. Jego pracownicy kilkakrotnie odwiedzali Krasne i opisywali park i budynki.Po raz pierwszy przyjechali 25.01.1958 r.\u00a0 i wtedy zapad\u0142a decyzja o wpisanie parku i jego za\u0142o\u017ce\u0144 do rejestru zabytk\u00f3w\u00a0. Zdj\u0119cia parku wykona\u0142 wtedy M. Szyma\u0144ski. Zinwentaryzowano w\u00f3wczas zesp\u00f3\u0142 zabudowa\u0144 gospodarczych i mieszkaniowych oraz park. Zdj\u0119cia do dokumentacji zrobi\u0142a wcze\u015bniej, tj. 8.04.1954 r. B. Bieniewska. W dokumentacji z tamtego okresu s\u0105 te\u017c zdj\u0119cia J. \u017bet\u0142owskiego. W roku 1968 by\u0142 w Krasnem L. Majdecki i te\u017c inwentaryzowa\u0142 budynki. Nast\u0119pne dokumenty z 20.01.1975 r., opisane przez H. Olenderek z zespo\u0142em, informuj\u0105 o inwentaryzacji zieleni w parku. W 1977 r. i w 1981 r. (dok\u0142adnie 28 grudnia) kart\u0119 zabytk\u00f3w, z kt\u00f3rej b\u0119d\u0119 cytowa\u0142 poni\u017cej opis obiektu, opisa\u0142a Monika Petsch. Z karty ewidencyjnej Mazowieckiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w z 28 grudnia 1981 roku, kt\u00f3r\u0105 otrzyma\u0142em w lutym 2024 roku, wynika, \u017ce:<\/p>\n\n\n\n

W<\/em> parku powinny zosta\u0107 przeprowadzone prace piel\u0119gnacyjno-porz\u0105dkowe. Przy pracach tych nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod szczeg\u00f3ln\u0105 opiek\u0119 alej\u0119 grabow\u0105, dukty widokowe oraz stawy. Nale\u017cy tak\u017ce wykona\u0107 \u017cwirowe trakty piesze oraz zaprojektowa\u0107 zgodne z charakterem ca\u0142o\u015bci \u0142awki parkowe. Mur wymaga remontu i wymiany zniszczonych prz\u0119se\u0142. W partiach niew\u0142a\u015bciwe remontowanych betonem nale\u017cy przywr\u00f3ci\u0107 pierwotny wygl\u0105d ogrodzenia \/czapka\/ ceglana. <\/em>To s\u0105 wytyczne konserwatora zabytk\u00f3w M. Petsch. To jest gotowy przepis dla w\u0142a\u015bciciela parku i Stadniny Koni Krasne, co trzeba uczyni\u0107 najpierw by odnowi\u0107 park. Nast\u0119pnie M. Petsch napisa\u0142a w karcie ewidencyjnej: Stan zachowania drzewostanu jest \u015bredni. Wieloletnie zaniedbania spowodowa\u0142y, \u017ce wiele drzew jest suchych, zwalonych, po\u0142amanych o uschni\u0119tych pniach oraz chorych. Niekontrolowany przyrost samosiew\u00f3w spowodowa\u0142 w wielu miejscach nadmierne zag\u0119szczenie. Mur otaczaj\u0105cy park zniszczony w cz\u0119\u015bci pn. z licznymi ubytkami. Niekt\u00f3re prz\u0119s\u0142a na skutek uszkodze\u0144 przewr\u00f3ci\u0142y si\u0119 a inne pochylone, gro\u017c\u0105 wywr\u00f3ceniem. <\/em>Od tych zapis\u00f3w min\u0119\u0142o 43 lata, a wci\u0105\u017c s\u0105 aktualne. W karcie ewidencyjnej znajduje si\u0119 kilka pi\u0119knych opis\u00f3w, np. Istniej\u0105cy drzewostan stanowi wielogatunkowy zesp\u00f3\u0142 drzew li\u015bciastych z domieszk\u0105 drzew iglastych. Wiek drzew jest zr\u00f3\u017cnicowany od kilkuletnich siewek do pojedynczych kilkusetletnich d\u0119b\u00f3w \u2026. Wyst\u0119puj\u0105 tak\u017ce okazy flory ze strefy \u015br\u00f3dziemnomorskiej, Kaukazu oraz Kanady.<\/em><\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>

Kopia decyzji z dnia 25.01.1958 r. o wpisie do rejestru zabytk\u00f3w parku i jego za\u0142o\u017ce\u0144, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Kopia decyzji z dnia 26.06.1971 r. o wpisie do rejestru zabytk\u00f3w wie\u017cy bramnej, AO – A\/97 <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Kopia decyzji z dnia 15.10.1981 r. o wpisie do rejestru zabytk\u00f3w zespo\u0142u budynk\u00f3w mieszkalnych i gospodarczych w Krasnem, AO – A\/97 <\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Wed\u0142ug Doroty Sikory i Anny \u015anieguckiej, kt\u00f3re we wrze\u015bniu 1993 r. opracowa\u0142y Ewidencj\u0119 Zabytkowego Za\u0142o\u017cenia Pa\u0142acowo Parkowego w Krasnem, w dziejach parku nale\u017cy wyr\u00f3\u017cni\u0107 nast\u0119puj\u0105ce g\u0142\u00f3wne fazy rozwoju: pierwszy – okres barokowy, trwaj\u0105cy od pocz\u0105tku do XIX wieku, drugi – park krajobrazowy ukszta\u0142towany w pierwszej po\u0142owie XIX wieku, trzeci – park krajobrazowy z pocz\u0105tku XX wieku, czwarty – okres powojenny. Ca\u0142o\u015b\u0107 parku sk\u0142ada si\u0119 z trzech cz\u0119\u015bci: pa\u0142acowa, \u015brodkowa i stawowa, o \u0142\u0105cznej powierzchni 17 ha. Najstarsza cz\u0119\u015b\u0107 przed pa\u0142acowa sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch wn\u0119trz ogrodowych o charakterze polan parkowych, z kt\u00f3rych jedno – od p\u00f3\u0142nocy – pe\u0142ni\u0142o funkcj\u0119 podjazdu pod pa\u0142ac, a drugie – od po\u0142udnia – stanowi\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 bardziej kameraln\u0105 o charakterze salonu ogrodowego.\u00a0 Wjazd do rezydencji akcentuje neogotycka baszta sygnalizuj\u0105ca z daleka obecno\u015b\u0107 i wjazd do pa\u0142acu. Cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodkowa s\u0105siaduj\u0105ca z ko\u015bcio\u0142em sk\u0142ada si\u0119 z jednej wielkiej polany otoczonej zwartymi nasadzeniami r\u00f3\u017cnorodnych form drzew li\u015bciastych i iglastych oraz jednej ma\u0142ej polany. Na jej obrze\u017cach znajduje si\u0119 grota. Cz\u0119\u015b\u0107 stawow\u0105 wype\u0142niaj\u0105 dwa du\u017ce stawy, z kt\u00f3rych jeden posiada kszta\u0142t litery D a drugi K, co stanowi symboliczny monogram D\u00f3br Krasne. Stawy otoczone s\u0105 szpalerem grabowym. Pierwotnie park s\u0142u\u017cy\u0142 g\u0142\u00f3wnie do spacer\u00f3w i przeja\u017cd\u017cek konnych.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"<\/a>

Widok z balonu niemieckiego w 1915 r. z wysoko\u015bci oko\u0142o 600 – 700 metr\u00f3w, FB, udost\u0119pni\u0142 Andrzej Wronowski <\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Balony szpiegowskie w 1915 r., p. poz. 2 w Bibliografii<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"<\/a>

Brama Wjazdowa Pa\u0142acowa w 1895 r., gazeta W\u0119drowiec, rt1, nr 18, A. Juszczak, 1978, AO – A\/97<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n

Drzewostan w parku w Krasnem sk\u0142ada si\u0119 g\u0142\u00f3wnie z gatunk\u00f3w krajowych, odpowiadaj\u0105cych miejscowym wymaganiom oraz z gatunk\u00f3w obcego pochodzenia. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0105 mi\u0119dzy innymi: mi\u0142orz\u0105b, leszczyna turecka tr\u00f3jigliczna, korkowiec amurski, jod\u0142a kalifornijska, kasztan jadalny. Wyst\u0119puj\u0105 te\u017c formy ogrodowe, jak np.: klon kulisty, olsza czarna strz\u0119polistna, jesion zwyk\u0142y, topola piramidalna, d\u0105b piramidalny.<\/p>\n\n\n\n

W 1993 roku na terenie parku znajdowa\u0142o si\u0119 57 drzew posiadaj\u0105cych wiek i wymiary \u201epomnikowych\u201d, ale \u017cadne z nich w tamtym czasie nie by\u0142o uznane za pomnik przyrody. W 1975 roku spisano wszystkie drzewa. W roku 1993 zaktualizowano t\u0119 list\u0119. Wynika z niej, \u017ce w parku by\u0142o ich ponad 15 tysi\u0119cy.<\/p>\n\n\n\n

Z powy\u017cej przedstawionych prac wynikaj\u0105 podobne wnioski, kt\u00f3re wskazuj\u0105 na to, \u017ce ca\u0142y zesp\u00f3\u0142 parkowo-pa\u0142acowy, razem z cz\u0119\u015bci\u0105 gospodarcz\u0105, nale\u017ca\u0142oby obj\u0105\u0107 ochron\u0105 konserwatorsk\u0105. Nale\u017ca\u0142oby te\u017c obj\u0105\u0107 park ochron\u0105 krajobrazu i ochron\u0105 ekologiczn\u0105. Zasadniczymi przeszkodami dotychczasowego braku ochrony tak du\u017cego parku s\u0105 niew\u0105tpliwie olbrzymie koszty jego ewentualnej rewitalizacji i bie\u017c\u0105cego utrzymania oraz niewymierne korzy\u015bci z niego dla spo\u0142ecze\u0144stwa. Czy spo\u0142ecze\u0144stwo polskie aktualnie sta\u0107 na tak du\u017ce wydatki, przy wielu innych, wa\u017cniejszych potrzebach w regionie?<\/p>\n\n\n\n

Prawie 80 lat zaniedba\u0144 parku spowodowa\u0142o wiele nieodwracalnych szk\u00f3d i strat. Park jest obiektem \u017cywym, ci\u0105gle zmieniaj\u0105cym si\u0119, bez systematycznej opieki \u201edziczeje\u201d i traci swoje walory. Podobnie jak ka\u017cdy organizm \u017cywy starzeje si\u0119 i zbli\u017ca do kresu swego istnienia. Naszym obowi\u0105zkiem jest dba\u0107 o niego, by przetrwa\u0142 jak najd\u0142u\u017cej, bo szanse na rewitalizacj\u0119 i obj\u0119cie go pe\u0142n\u0105 ochron\u0105 wydaj\u0105 si\u0119 niewielkie.<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

1. M. Holewi\u0144ski, Studium historyczno-konserwatorskie zespo\u0142u parkowego w Krasnem, 1991<\/p>\n\n\n\n

2. R. C. Gallera, W. \u0141ukaszewski, J. Furma\u0144czyk, Kalendarium wydarze\u0144 Wielkiej Wojny na Mazowszu P\u00f3\u0142nocnym 1914-1915 ze szczeg\u00f3lnym uwzgl\u0119dnieniem powiatu makowskiego,  Mak\u00f3w Mazowiecki, 2021<\/em><\/p>\n\n\n\n

3. M. Dymek, M. Laube, M. Petsch, A. Stasiak, PP Pracownie Konserwatorskie Zabytk\u00f3w Oddzia\u0142 Warszawski Pracownia Dokumentacji Naukowo-historycznej, Krasne dawny zesp\u00f3\u0142 pa\u0142acowo \u2013 parkowy, Warszawa, 1978<\/p>\n\n\n\n

4. D. Sikora, A. \u015aniegucka, Ewidencja Zabytkowego Za\u0142o\u017cenia Pa\u0142acowo- Parkowego w Krasnem, gm. Krasne, woj ciechanowskie, Warszawa, 1993<\/p>\n\n\n\n

5. http:\/\/www.krasne.pl\/asp\/start,0<\/a>)<\/p>\n\n\n\n

6.Gmina Krasne – Portal Samorz\u0105dowy<\/p>\n\n\n\n

7. A. Chlewicka, Ksi\u0119gozbi\u00f3r Parafialny z Krasnego w \u015bwietle XVIII-wiecznych inwentarzy, <\/em>2007,<\/em> <\/em>http:\/\/repozytorium.ukw.edu.pl\/\/handle\/item\/5909<\/em><\/p>\n\n\n\n

8. http:\/\/www.krasne.pl\/asp\/ruiny-willi-ericha-kocha,132,1<\/a><\/p>\n\n\n\n

9. M. Wardzy\u0144ski, Parafia Krasne pw. \u015bw. Jana Chrzciciela \u201e Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Krasnem jako cenny zabytek woj. mazowieckiego oraz diecezji p\u0142ockiej\u201d, https:\/\/parafiakrasne.pl\/<\/a><\/p>\n\n\n\n

10. Archiwa Mazowieckiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w delegatury w Ostro\u0142\u0119ce – S.O.Z. \u2013 A\/87, S.O.Z-1232,1233,1234,1235,1246<\/p>\n\n\n\n

11. Archiwum Wojew\u00f3dzki Urz\u0105d Ochrony Zabytk\u00f3w NR \u2013 60<\/p>\n\n\n\n

12. Zdj\u0119cia z parku: M. Szyma\u0144ski, B. Bieniewska, ze zbior\u00f3w Muzeum Rodu Krasi\u0144skich w Krasnem, kolekcja prywatna J. Kr\u00f3lika, A. \u015aniegucka, W. Kochanowski<\/p>\n\n\n\n

13. Dworek w \u017bbikach \u2013 nasze dziedzictwo, kt\u00f3re leg\u0142o w gruzach \u2013 https:\/\/osp.wezewo.info\/?p=11684<\/a><\/p>\n\n\n\n

14. Fot. przewodnie ze zbior\u00f3w Muzeum Rodu Krasi\u0144skich w Krasnem<\/p>\n\n\n\n

Korekta, zmiany redakcyjne, uzupe\u0142nienia i zako\u0144czenie artyku\u0142u:<\/strong> Kazimierz Koz\u0142owski<\/p>\n<\/div><\/div>\n\n\n\n

Kwerenda<\/strong>: Krzysztof Wyszkowski<\/p>\n\n\n\n

\"\"<\/a><\/figure>\n\n\n\n

Widok na wie\u017c\u0119, bram\u0119 wjazdow\u0105 i budynek poniemiecki w 1967 r., W. Kochanowski, AO – A\/97<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Krzysztof Wyszkowski Drodzy Czytelnicy, inspiracj\u0105 do napisania niniejszego artyku\u0142u by\u0142o ukazanie si\u0119 na FB grupy \u201eKrasne i okolice, dawniej i dzi\u015b\u201d, administrowanej przez Pani\u0105 Ann\u0119 Much\u0119. Na tej stronie ukaza\u0142o si\u0119 wiele fantastycznych, historycznych zdj\u0119\u0107 parku i pa\u0142acu w Krasnem, ale brakuje informacji o ich historii. Postanowi\u0142em wi\u0119c znale\u017a\u0107 informacje na ten temat i przedstawi\u0107 […]<\/p>\n","protected":false},"author":42,"featured_media":12942,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_editorskit_title_hidden":false,"_editorskit_reading_time":0,"_editorskit_is_block_options_detached":false,"_editorskit_block_options_position":"{}","footnotes":""},"categories":[12,22,132],"tags":[],"class_list":["post-12941","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-news","category-felieton","category-historyczne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12941","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/42"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=12941"}],"version-history":[{"count":24,"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12941\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":13016,"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/12941\/revisions\/13016"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/12942"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=12941"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=12941"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/osp.wezewo.info\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=12941"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}